In een boek met de titel ‘De cultuur van het narcisme<\/strong>‘ beschreef Christopher Lasch hoe de westerse cultuur, in het bijzonder de Amerikaanse, gedomineerd wordt door narcistische persoonlijkheid, geconcentreerd op eigen levenslot, niet in staat tot langdurige gemeenschap met anderen. Dit aspect van onze cultuur is op het eerste gezicht een gunstig klimaat voor mystiek<\/em>. Want ook mystiek is iets van het individu. De ervaringen van een mysticus zijn persoonlijk. Hij kan zich niet verlaten op een leider, een leer, een gezag buiten hem. De ‘inkeer in zichzelf’ is niet voorbehouden aan het Oosten. Wat ‘ik’ verwacht van mezelf, de rol die ‘ik’ wil spelen in de maatschappij, wat ‘ik’ niet wil herkennen als van mijzelf, dit alles onderdrukt het ‘ware ‘ik’ dat zo geen kans krijgt zich waar te maken. Het ik-bewustzijn wordt verruimd doordat het verborgen ik erin doordringt. Is hiermee de mystieke weg definitief een psychotherapeutische weg geworden? Wij weten nu dat veel in ons gedrag vanuit het onbewuste gemotiveerd wordt, dus zonder dat we het beseffen. Mystieken spreken duidelijk over een andere werkelijkheid in het diepste puntje van onze ziel. Een ‘grond’ die belangrijker is dan alle projecties, waarin geen enkel beeld, begrip op emotie meespeelt, geen beeld van wat wij zijn, geen beeld van wat God is. Net zomin als bij de natuurmystiek oerenergie de goddelijke werkelijkheid is die de mysticus ervaart, zomin is ook het ware ik, zoals we dit door middel van de psychologie kunnen bereiken, gelijk aan de diepste bestaansgrond. Doorslaggevend is hier natuurlijk niet welke theorie men op zijn ervaringen plakt, maar of de ervaring zelf en de mystieke weg in feite in het ego vastlopen of niet. Grote mystieken zoals Boeddha en Jezus gaven als leidraad aan: Het egocentrische, hebzuchtige ‘ik’ prijsgeven, vrijkomen uit begeerte, arm van geest worden.
\nSindsdien spreekt men van het ‘ik-tijdperk’. Het individu staat in het Westen centraal.
\nZijn rechten, geweten, vrijheid. Zijn ontplooiing, zijn ervaringen.<\/p>\n
\nVan de andere kant is een ‘ik-tijdperk’ een uitdaging voor mystiek, want hoe kan mystiek ontkomen aan een proces dat uiteindelijk in het ‘ik’ vastloopt, aan narcisme, aan egotripperij?<\/p>\n
\nHet westen kent ook een rijke traditie op dit punt. Maar anders dan in het Oosten is deze weg naar het ‘zelf’ hier ook door wetenschappers gegaan. Ze gingen de ziel (psyche) onderzoeken. Men erkende dromen, symbolen, mythen en psychische ziekten als een taal van het ‘onbewuste’. Men analyseerde het onbewuste: Freud ontdekt hierin als diepste drijfveer de seksuele drift; zijn leerling Jung meende dat de religieuze drift de diepte was. Omdat psychoanalyse, bedoeld om mensen te genezen, vaak onvoldoende resultaat oplevert, zocht Fritz Perls naar een effici\u00ebntere methode. Hij zag niet enkel droom en mythe, maar ook het gedrag als taal van de psyche. Door dit gedrag, in een groep, te bespreken en te analyseren wordt dan duidelijk hoe het bewuste ik een onbewust ik tot ‘underdog’ heeft gemaakt.<\/p>\n
\nDeze ‘psychotherapeutische’ weg is sindsdien op vele wijzen door groepen-met-leiders ingeslagen. Vaak gaat het niet zozeer om genezing van psychische ziekten als wel om ontplooiing van het ‘ware ik’ in een mystieke sfeer.<\/p>\nMystiek als ‘bewustzijnsverruiming’.<\/h3>\n
\nDeze ontmaskering van ons ‘ik’ zal nogal wat mystieke literatuur overbodig maken. Heel wat wegwijzers zijn hierdoor achterhaald.
\nMaar dit is niet de hele weg.<\/p>\n
\nIn de westerse traditie is dit aspect duidelijker uitgewerkt dan in de oosterse. Het is voor het Westen ook noodzakelijker omdat hier zo’n nadruk gelegd wordt op het individu dat het gevaar van egotripperij groot is. <\/p>\n
\nAndere oosterse wegen benadrukken methodisch dat mystiek steeds een zoeken moet blijven om niet in het ik vast te lopen. Men ondergrave systematisch elke verworvenheid die zekerheid kan bieden.<\/p>\n