Doof of blind, maar er valt niks te kiezen

Liever doof of blind?

Veel kinderen stellen zichzelf, of elkaar, de vraag: Zou je liever doof of blind willen zijn? Als kind zal ik me dat ook wel afgevraagd hebben, helaas weet ik niet meer hoe ik daar toen over dacht!
Ook volwassenen denken soms na over dit onderwerp, of praten erover. Ik kan nooit een eenduidig antwoord op de vraag geven. Ik zal dit toelichten.

Wegstrepen versus optellen

Op de eerste plaats gaat iedereen uit van zijn eigen situatie. Je een voorstelling maken van hoe het is te leven zonder te kunnen zien of horen is moeilijk, zoniet onmogelijk. Je denkt dan aan alles wat je zou moeten missen, aan alles waaraan je nu zoveel plezier beleeft. Kortom; je gaat wegstrepen. Gaat dus uit van wat er niet meer mogelijk is. In de loop der jaren heb ik geleerd te kijken naar wat wel mogelijk is. In plaats van wegstrepen werd het optellen! Toppie, duim omhoog

Omdat ik blind ben besef en ervaar ik de waarde van mijn gehoor. Als ik eraan denk niet meer te kunnen horen denk ik dus ook aan dat wat ik dan zou moeten missen. Dat idee staat me nou niet echt aan. Maar anderzijds is het zo dat ik geen flauw benul heb van de mogelijkheden die je nog wel hebt als je doof bent, en van de middelen die het mogelijk maken het gemis enigszins te compenseren.
Er is dus in feite geen zinnig antwoord op te geven. De vraag is eigenlijk ook irrelevant. Maar ik merk dat het mensen bezighoudt en vond het daarom goed er even bij stil te staan.

Hieronder kunt u een interview lezen dat gehouden is met een blinde man en een dove vrouw.



Bron: Het Nieuwsblad, 27 november 2004.

"Als het vlees aanbrandt, ziet mijn vriendin het wel"

Wie is nu de gelukkigste, de dove of de blinde?
Dat vraag ik mij nu al zo lang af. Waarom het hen zelf niet vragen?
Zo geschiedde. In de Watermolen van Temse hef ik het glas met Wesley (24) die blind werd toen hij anderhalf jaar oud was en met Alena (28) die als doof meisje werd geboren in Rusland.
Hij studeert management, zij is psychologe. Het relaas van een heel erg boeiende en vrolijke avond.

Doventolk

We hebben natuurlijk een doventolk nodig. Want Wesley ziet de gebaren niet die Alena toont. Ik zie de gebaren wél, maar ik snap er geen jota van. Dus huren we Wendy in, een professionele tolk, die gebaren en woorden door elkaar weeft tot wonderlijke conversaties, en ervoor zorgt dat iedereen aan tafel iedereen verstaat.
Gebarend mannetje
Wesley De Vylder kreeg oogkanker toen hij anderhalf jaar was. Hij herinnert zich niet dat hij ooit iets zag.
"Ik ben blij dat ik zo vroeg blind werd. Ik weet dus niet wat ik mis. Ik weet wel dat het gras groen is, en de hemel blauw, maar ik kan me daar niks bij voorstellen natuurlijk."

Alena Van Hende werd in Rusland geboren als kind van dove ouders. Haar echtgenoot is doof, haar dochtertje Daria (7) is geboren als horende, en blijkt nu gehoorgestoord.

Wesley ging naar een school voor blinden tot het vierde middelbaar. Een mens moet tenslotte zijn braille leren beheersen. Daarna zat hij in de afdeling latijn-moderne talen tussen de ziende jongeren. "Niet gemakkelijk, klasgenoten op die leeftijd waren niet erg sympathiek." Nu studeert hij meertalig management assistent in Antwerpen, en hij voelt zich gelukkiger dan ooit. Alena ging al vanaf de kleuterschool naar speciaal onderwijs voor doven. Aan de universiteit van Sint-Petersburg studeerde ze met een groep van 20 dove studenten. Ze werd psychologe en werkt nu als opvoedster bij dove kinderen in Gentbrugge.

Sms-vooruitgang

De dag dat er sms-jes konden worden verstuurd, was dat een nationale feestdag voor de doven?
Mobieltje

Alena: "Haha, het begon bij de horenden die veel belden met hun gsm, en dat was duur. Toen plots de sms werd geboren, bleek dat stukken goedkoper. Dankzij sms kan ik, ook met horenden, beter communiceren. Tien jaar geleden,
toen er geen internet of sms bestonden, moesten we ons beter organiseren hoor. Ik herinner me dat ik in Rusland bij een vriendin verbleef en daar wilde blijven slapen. Ik moest het allemaal opschrijven en aan een horende vragen om de buren van mijn dove ouders te bellen. Die buren kregen het telefoontje, belden aan bij mijn pa en ma, die door een lichtflits zagen dat er werd aangebeld. De buren schreven dan voor mijn ouders neer dat ik ergens bleef logeren. Het was een hele organisatie, maar het lukte ook. Nu sms ik gewoon vanuit Gent naar mijn ouders in Rusland. Een prettige vooruitgang toch."

Aanpassingen

Wesley, ik mail met jou, en jij antwoordt me. Hoe ontdek je als blinde wat er in mijn mail staat?
Wesley: "Toevallig is pc mijn grote hobby, dus dat vergemakkelijkt de zaken. Mijn computer is verbonden met een toestel dat de teksten regel per regel in braille omzet. Ik kan dus met mijn vingers alles lezen wat op het scherm verschijnt. Wanneer je mij een sms stuurt, kan ik die via infraroodstralen naar mijn computer forwarden, en dan kan ik die ook lezen met mijn vingers. Ik kan natuurlijk ook aan een ziende persoon vragen om de sms-boodschap voor te lezen. Maar ja, als mijn vriendin me iets stuurt, wil ik niet altijd dat anderen meelezen hé! (lacht)"
Leesregel

Gebarentaal

Ik zag tijdens een fuif voor doven dat jongelui die vijftig meter van elkaar verwijderd stonden, gewoon aan het converseren waren met hun vingers en handen. Lijkt me gemakkelijk. Tenzij je aan het roddelen bent …
Alena: "Ja, da’s gemakkelijk. Wij kunnen ook door het venster met elkaar praten. Je staat in een leefgroep, en in de gang staat een collega die de gebarentaal beheerst, dan kunnen we elkaar vlug iets zeggen. Als ik op een feest iets discreet wil vertellen, zonder ik mij met mijn gesprekspartner af in een aparte ruimte. De groep respecteert zoiets."
Wesley: "Met roddelen moet ik ook opletten hoor, want er kan iemand achter mij staan. Ik heb op school ooit over een leraar staan praten, tot iemand mij vertelde dat de man aan het meeluisteren was."
Mannen roddelen

Hoe belangrijk is een stem voor de blinde medemens?

Wesley: "Ik probeer uit de stemmen af te leiden hoe de mensen zijn. Is iemand betrouwbaar of niet? Heeft iemand te veel gedronken? Neen, ik ben niet het type dat uitgebreid gaat voelen aan zijn gesprekspartners, jammer hé, met deze drie vrouwen rond mij. Mail je mij morgen een beschrijving, Rudi? Een handdruk vertelt me al veel over de mensen. Of ze groot zijn, of klein, dik of dun. Jij moet me vertellen of ze blond of bruin zijn, maar daar kan ik me toch niks bij voorstellen. Op school durf ik al eens ‘per ongeluk’ tegen een meisje te lopen, als ik hoor dat ze in de buurt loopt. Dat kan deugd doen hé?"

Ondertussen zijn er een paar borden met hapjes gekomen. Fotografe Lies vertelt Wesley waar zijn glas staat, en ze vertelt hem welke sausjes waar staan op tafel. Zonder problemen snoept Wesley van de bitterballen en de scampi’s.

Kijken doven naar Clouseau of naar K3?

Alena: "Clouseau ken ik niet, maar K3, daar is mijn dochtertje gek op. Onder doven wordt weinig gepraat over die groepen. Maar ik trok naar de 3 Biggetjes met mijn kleine, en er was een doventolk, ik heb hard mee gelachen. Mijn dochter was zelfs verbaasd. "waarom lach jij mama? Jij verstaat ze toch niet?", zei ze."

Blinden kijken

Tv

Wesley, kijk, … euh sorry, luister jij naar televisie ‘s avonds?
Wesley: "Je moet niet beschaamd zijn om te term kijken te gebruiken hoor. Ik kijk ook of het licht uit is als ik ga slapen. Ik weet het, iedereen vraagt zich af hoe een blinde weet of het licht uit of aan is. Het komt eropaan de stand van de schakelaars uit het hoofd te kennen. Op tv kijk ik naar de informatieve programma’s. Ik heb een vriendin die wél ziet. Ik wil niet asociaal zijn hé, dus luister ik wel eens mee naar een feuilleton of een film. Ik ga soms naar toneel, en dan fluistert iemand naast mij wel in mijn oor wanneer er iets visueels gebeurt dat ik moet weten. Ik ben supporter van Club Brugge, maar ik ga niet naar een match. Ik volg hen in de pers."

Ik zie op de tram of de trein doven soms heel druk gesticuleren tijdens hun conversatie. Ik voel me dan een beetje verveeld omdat ik naar hun gesprek zit te staren, al begrijp ik er niks van.
Alena: "Toen ik jong was, en met vriendinnen op de bus zat, vonden we het soms vervelend dat de mensen naar ons keken. We dachten dat ze lachten met ons. Nu weten de mensen zoveel meer. Ik trek het me niet aan wanneer iemand zit te kijken. Het kan ook interesse betekenen, je moet de zaken positief bekijken. Dank dat je het mooi vindt, denk ik dan."
Wesley: "Daar heb ik geen last van hoor, van mensen die me aanstaren (lacht)."

Loop jij met een hond of met een stok over straat?

Wesley: "Meestal met een witte stok. Natuurlijk ook aan de arm van mijn moeder of mijn vriendin Nathalie. Een geleidehond is niks voor mij. Moet die naast mij zitten in de klas? Ik behelp me met de stok, en met mensen die een handje helpen waar nodig. Trouwens, je hebt zo een hond dan tien jaar als trouwe gezel, en op een dag gaat dat beest dood. Het lijkt me bijzonder veel pijn te doen, als je geleidehond sterft. Dat wil ik niet meemaken hoor."
Blinde met taststok en zwarte bril

Hoe reageert de wereld op een blinde jongeman met een witte stok?

Wesley: "De meeste mensen doen normaal. Er zijn natuurlijk mensen die denken dat wij ook niet horen. Dan hoor ik in Antwerpen vrouwen krijsen van "ocharme dat blind manneke, kom we zullen u een beetje helpen." Alsof ik een debiel ben. Er zijn ook mensen die me straal negeren als ik de weg niet vind. Ik hoor dat ze er zijn, maar ze lopen weg. Uiteraard zijn er ook kwelgeesten en kwajongens die vrijwillig voor mijn stok komen lopen om me te pesten. Maar de meeste mensen hebben de beste bedoelingen."

Leuke verrassing

Je ziet zelden doven die intens contact hebben met horenden. Sluiten ze zich niet te veel op in hun eigen kringetje?
Alena: "Mochten meer horenden de gebarentaal kennen, dan zouden wij meer contact hebben met hen. In de Verenigde Staten is gebarentaal veel meer verspreid onder de mensen. In openbare diensten is er bijna overal iemand die gebarentaal beheerst. Toen ik een paar jaar geleden in België arriveerde, werd ik in de dovenschool plots geconfronteerd met horende collega’s die ook gebarentaal spreken. Dat was een leuke verrassing. Hier kan ik dus een goede relatie hebben met sommige horenden, omdat ze mijn taal spreken."
Gebarend
Maar ik kan met jou geen pint gaan pakken, want ik ken de gebarentaal niet.
Alena: "Wij kunnen wél op de lappen, maar dan moeten we de hele avond schrijven met elkaar." Heb jij mijn doktersgeschrift al eens gezien? Dat kan jij nooit lezen!
Alena: "Je zal moeten leren schoon schrijven."
Wesley: "Haha, nu horen we de Rudi niet meer hoor, hij wordt er stilletjes van."
Alena: "Stel dat ik met jou op stap ben tussen een hele bende horende vrienden van jou, en stel dat je gebarentaal kent, dan moet je de hele avond zitten tolken tussen je vrienden en mij. En als we met zijn tweeën zijn en je kent géén gebarentaal, dan kom je met dat heen- en weer geschrijf moeilijk tot een diepgaande conversatie. Daarom dat doven veel met elkaar omgaan. Het is niet zo evident, om met de horenden om te gaan zonder praktische problemen. In de dovenwereld kan ik voluit communiceren en voel ik me thuis."

Heb jij veel blinde vrienden?

Wesley: "Niet echt. Vroeger op school natuurlijk wel, maar de jongste jaren niet meer. Ik hou ook niet zo van al te veel omgaan met alleen blinden. Fuiven voor blinden,, reizen voor blinden … ik zit liever onder normale mensen. Enfin, ziende mensen, ik gebruik het woord normale mensen niet graag, alsof wij hier abnormaal zouden zijn … . Ik vind ook dat een relatie van twee blinden niet de beste oplossing vormt. Eén partner die niet ziet, vind ik meer dan genoeg. Als ik niet zie dat het vlees aanbrandt, ziet mijn vriendin het wel. Nathalie is mijn ogen. Mijn moeder ook soms natuurlijk."

Jouw dochtertje heeft verminderd gehoor, ben je niet bang dat ze helemaal doof wordt?

Alena: "Neen hoor. Mocht ze doof worden, dan zal dat geen verschil uitmaken. Ze woont nu bij een dove mama, ook mijn man is doof. Op school draagt ze een hoorapparaat, maar in haar vrije tijd zet ze dat apparaat af."

Een vraag die ik niet goed durf te stellen … Wie is nu best af van jullie? Wil de blinde doof worden, of wil de dove liever blind zijn??

Wesley: "Tja, lang geleden waren we op school met blinden én doven, en dan hadden we het er soms over. Ik wil zeker niet van handicap verwisselen met Alena. Het lijkt me moeilijk om geen gesprek te kunnen voeren zoals ik nu doe, of om geen muziek te kunnen horen."

Alena: (lacht) "Ik kan moeilijk vergelijken. Maar ik kan me niet voorstellen dat ik de schoonheid van de gebarentaal en van gelaatsuitdrukkingen zou missen. Uiteraard mis ik zaken. Soms zou ik eens voor vijf minuten willen horen, om te weten wat muziek is. Dan zou ik snappen hoe mijn horende vrienden daarop reageren."

Wesley: "Ja, ik zou ook wel eens vijf minuutjes de kleuren willen zien natuurlijk. Maar in een rolstoel zitten, dat lijkt me nog erger dan blind te zijn. Overal hulp moeten vragen om met je kar op een trein of in een auto te geraken, dat overal moeten meesleuren … En jij Rudi, wat zou liefst zijn? Doof of blind?"

Wie interviewt hier wie? Wat een moeilijke vraag. In een eerste impuls kies ik voor doof. Maar door jou zie ik dat een blinde ook vrolijk kan leven.

Bassen via de vloer

Alena, wat hoor jij op een fuif van doven?
Alena: "Ik voel de bassen via de vloer. Daar wordt op gedanst. Ik ben geen goede danser. Ik ben niet beschaamd hoor, maar ik dans onhandig. Af en toe is er wel eens een horende die me uitnodigt op de dansvloer, maar die moet dan wel de dans leiden hé. Mijn man is ook doof, maar hij danst uitstekend!"
Muziekbox met muzieknoten

Hoor jij beter dan anderen omdat je niet ziet?

Wesley: "Neen, ik hoor niet beter, maar ik ben meer afgestemd op mijn gehoor, en zal me daar dus op concentreren. Ik voel ook beter, met mijn vingertoppen vooral, want braille lezen is niet zo eenvoudig. Je moet eens het verschil tussen de geldbiljetten proberen voelen. Niet evident hoor. De eurobiljetten zijn gelukkig handiger dan de oude biljetten van Belgische franken. Nieuwe biljetten zijn nog te doen, maar als ze al een beetje gebruikt zijn, is het soms echt moeilijk voor ons om de waarde te voelen. Ik laat mijn cursussen op school omzetten naar braille. Ik kan u verzekeren dat ik tegen het einde van de examens geen bolleke braille meer kan zien of ruiken. (lacht) Een blinde kan niet diagonaal lezen, wij moeten regel per regel lezen, en dat maakt het er niet eenvoudiger op."

Hoe belangrijk is de doventolk?

Alena: "Heel belangrijk. Als dove maak je soms heel snel gebaren. Het is belangrijk dat je iemand bij je hebt die alle nuances van het gesprek kan weergeven aan de horende. Wendy die hier nu bij ons zit is niet alleen tolk, ze is ook een collega. Ze kent me dus door en door en kan mijn gebaren heel vlot aflezen en naar jullie toe vertalen." 
Als hier aan een andere tafel een Braziliaanse dove zou zitten. Kan jij daar dan mee praten?
Alena: "Niet echt diepgaand. We zouden internationale gebaren kunnen uitwisselen. We zouden wel verstaan wat we bedoelen. Maar elke taal heeft zijn gebaren. Mijn Nederlands of Russisch en zijn Portugees zouden enorme verschillen vertonen."

Hoe lees jij een boek, Wesley? Met de vingertoppen over de braillebollekes of luister je naar een cd?
Wesley: "Een roman in braille lezen is heel erg vermoeiend. Het is ook een heel dik boek, moeilijk om een bibliotheek mee vol te zetten. Ik moet al genoeg braille lezen voor mijn school en op mijn pc. Ik luister dus naar romans. Die worden ingelezen door vrijwilligers. Je moet daar een beetje geluk mee hebben. Als een Limburger een boek voorleest, lijkt het drie keer zo lang te duren. (lacht) En soms heb je West-Vlaamse stemmen die echt hun dialect niet kunnen verstoppen wanneer ze een boek voorlezen. Dat is wel grappig. Sommige mensen lezen zo eentonig dat je echt in slaap valt terwijl je een roman beluistert. Een warme, aangename stem met intonatie kan een roman heel mooi vertellen. Over een brailleroman doe ik ongeveer 4 weken, als ik naar dezelfde roman luister, heb ik hem op een week gelezen. Wij huren die cassettes of cd’s met romans. Uiteraard zijn we altijd een beetje achterop. Wanneer jij een boek koopt in de winkel, zal ik het pas een jaar later kunnen horen." 

Welke boeken worden ingelezen?
Wesley: "Men kijkt een beetje rond welke boeken er veel worden gekocht door jullie die wél kunnen zien, en die zullen dan ook het gemiddelde blinde publiek wel boeien hé."

Emoties via mimiek

Hoe belangrijk zijn gelaatsuitdrukkingen voor een dove?
Alena: "Heel belangrijk. Wijzelf tonen vlugger onze emoties met onze mimiek, en we zien bij andere mensen hoe ze zich voelen. We proberen de lichaamstaal te lezen. Gelaatsuitdrukkingen vormen een onderdeel van de grammatica van gebarentaal. Via de mimiek kunnen we ook de intonatie van ons gesprek verduidelijken."
Wesley: "Er is een belangrijke vraag die je nog niet hebt gesteld." Laat maar komen …
Wesley: "Of ik op een dag zou willen zien voor altijd. Ik heb geen ogen meer, het zal mij dus niet overkomen. Maar ik kan me niet voorstellen dat ik ooit nog wil zien. Neen, nooit. Ik ben het altijd gewoon geweest zoals ik nu leef, en ik ben gelukkig. Ik heb er geen zin in, om plots te moeten leven mét ogen."

Alena: "Ik begrijp Wesley. Ik betwijfel of ik morgen wel echt wil horen voor altijd. Leren praten, leren geluiden onderscheiden,… ik leef al 28 jaar zonder geluiden, het hoeft niet voor mij. Ik wil morgen niet plots tot de horenden behoren."

Ik dank jullie voor dit gesprek, en stel voor dat we de doodvermoeide tolk nog een glas inschenken.

Rudi MOERAERT

92% Nederlanders verkiest doofheid

Lees ook Licht in mijn duisternis